»Ich nähre mit dem,
wovon ich mich selbst ernähre.«

»...inde pasco, unde pascor...«

Augustinus Aurelius, Sermo 339, 4

 
»Karmię was tym,
czym sam żyję.«

BOTSCHAFT FÜR DIE WOCHE - MEDYTACJA TYGODNIA
P. Teodor Puszcz SChr

 
 

x

Kreuztragung (fol. 86v),
Les Petites Heures (1385-1390) Stundenbuch von Jean de Berry.
Quelle: G. Guadalupi. Arcydzieła sztuki: Świat Biblii w obrazach. Warszawa 2003, S. 282.

Palmsonntag

Am Palmsonntag wird gewöhnlich in den Gottesdiensten die Passion Jesu vorgelesen, diesmal nach Lukas (Lk 22, 14-23, 56). Unter den vielen bildlichen Darstellungen zu diesem Thema befindet sich auch ein recht ungewöhnliches Bild. Nicht Simon von Cyrene hilft Jesus beim Tragen der schweren Last, sondern seine Mutter Maria, die den Kreuzstamm mit verhüllten Händen berührt. Sie ist meistens im blauen Gewand dargestellt und auch als Nonne.
Die Compassio Beatae Mariae Virginis, die Idee des Mit-Leidens Mariä bei der Passion ihres Sohnes, hat im Mittelalter zuerst die Gebete und Meditationen des Anselm von Canterbury (+1109) geprägt. Nach ihm haben auch andere Autoren diese Gedanken weiterentwickelt. Das Bild des Mit-Leidens Mariä hat verschiedene Formen und Gestalten angenommen. Eines davon ist die Kreuztragung. Dieses Bild zeigt im besonderen Maße die aktive Compassio Mariens als Wegbegleiterin ihres Sohnes. Bei den meisten Zyklen tritt sie an diesem Punkt zum ersten Mal im Passionsgeschehen auf. Hier, wie in den darauffolgenden Szenen der Vorbereitung zur Kreuzigung, wird auch oft ihr Erdulden physischen Leidens dargestellt.
Der Herzog Jean de Berry (1340-1416) hat mehrere Handschriften in Auftrag gegeben, sechs von ihnen sind erhalten geblieben (Brüsseler Stundenbuch, Les Tres Riches Heures du Duc de Berry, Les Tres Belles Heures de Notre-Dame, Turin-Mailänder Stundenbuch, Les Belles Heures du Duc de Berry, Les Petites Heures). Sie befinden sich heute in verschiedenen Bibliotheken der Welt: Brüssel, Paris, Chantilly, New York und Turin. Das Stundenbuch Les Petites Heures (Bibliotheque nationale, Paris, Ms. lat. 18014) wurde vom Herzog von Berry um 1372 in Auftrag gegeben und vermutlich 1385-1390 vollendet. Die Handschrift besteht aus 293 Pergamentblättern und wurde mit 119 Miniaturen ausgeschmückt. Schließlich sollten insgesamt fünf Buchmaler an ihrer Ausgestaltung beteiligt sein. Zunächst wurde der große Jean Le Noir mit der Ausführung betraut. Er schuf den Passionszyklus, das Einleitungsbild zu den Bußpsalmen und die Szenen aus dem Offizium Johannes` des Täufers. Liebevoll bis ins kleinste Detail wurde jedes Blatt gestaltet. So entstand in diesem herrlichen Buch eine wahre Galerie von Bildern, die als kunstvolle visuelle Unterstützung dienten, mit der die Buchmaler den Andachtstext zur Geltung brachten.
Unser Bild (fol. 86v) stammt aus dem Passionszyklus des "Kleinen Stundenbuchs" und begleitet die Sext des Passionsoffiziums. Die Miniatur zeigt die Kreuztragung Christi. Die Mithilfe Mariä beim Kreuztragen als ikonographisches Motiv hat sich im Verlauf des 14. Jh. in Frankreich entwickelt, dagegen in der italienischen Malerei zu gleichen Zeit ist es nicht bekannt. Hier ist der Maler weiter gegangen und lässt das Kreuz Jesu einer der Frauen tragen. Sie ist in rosa Obergewand angezogen, hinter ihr ist eindeutig die Mutter Jesu an ihrem blauen Obergewand zu erkennen. Zu der Gruppe der Frauen gehören noch zwei oder sogar drei Frauen. Die "andere" Maria fasst das Kreuz mit einer verhüllten und einer bloßen Hand an. Rechts von Jesus ist ein Mann mit dem Hammer auf der linken Schulter zu sehen. Er wird als Schmid angedeutet, der die Nägel vorbereiten soll. Auf einer anderen Miniatur von Jean Le Noir (Heures de Yolande de Flandre) ist eine alte Frau mit drei Nägeln zu sehen, die offensichtlich als Frau des Schmiedes zu deuten ist. In Anlehnung an Jean Pulcelle lässt der Künstler Christus in einem blauen Mantel nach altertümlicher Art parallel zur Bildebene auf dem Weg zum Hügel Golgatha voranschreiten, der durch die felsige Erhebung rechts versinnbildlicht wird (dasselbe Motiv findet sich auch in zwei früheren von Le Noir geschaffenen Darstellungen der Kreuztragung: Heures de Jeanne de Navarre und Heures de Yolande de Flandre). Der Erlöser dreht den Kopf zu den Frauen und zu Maria, die sich hinter ihm zusammendrängen.
Jesus begegnet auf seinem Passionsweg seiner Mutter. Sie habe in der Hoffnungslosigkeit des Karsamstags allein den Glauben an die Auferstehung festgehalten. Sie habe zwischen Karfreitag und Ostern die Hoffnung und den Auferstehungsglauben der ganzen Christenheit getragen. Im Hochmittelalter kommt dieser Aspekt im Mariale (seit dem 13. Jh. verschiedene Zusammenstellungen mariologischer Texte) zum Ausdruck, das man irrtümlich Albert dem Großen zugeschrieben hat: Die seligste Jungfrau wurde hinzugezogen, zum Heile zu helfen...; denn sie allein hat mitgelitten, als die Jünger flohen. In einem Messbuch aus Strassburg (Missale Argentinense von 1520) befindet sich ein Messformular mit dem Titel: Officium de compassione Beatae Mariae Virginis. Die erste Oration der Messe nimmt diesen Gedanken auf und enthält eine Bitte: Deus qui redemptionis nostre mysterium unigeniti tui passione: matrisque eius compassione tribuisti: fac nos quesumus eis ita devote gratias agere: ut inter adoptionis filios quos tibi in cruce pariter genuerunt numerari mereamur - Gott, du hast uns das Geheimnis unserer Erlösung durch das Leiden deines Eingeborenen Sohnes und das Mitleiden seiner Mutter erwiesen. Wir bitten dich, lass uns ihm fromm danken, damit wir zu den Kindern gehören, die am Kreuz adoptiert wurden.

Niedziela Palmowa

W Niedzielę Palmową, zgodnie ze zwyczajem, podczas Liturgii czyta się Pasję Jezusa, tym razem według św. Łukasza (Łk 22, 14-23, 56). Wśród wielu obrazowych przedstawień do tego tematu znajduje się bardzo nietypowy obraz. Nie Szymon z Cyreny pomaga nieść krzyż Jezusowi, ale Jego Matka Maryja, dotykająca drzewa krzyża okrytymi rękami. Najczęściej przedstawiana jest w niebieskiej szacie, ale również jako zakonnica.
Compassio Beatae Mariae Virginis, idea współcierpienia Maryi podczas Męki Jej Syna, kształtowała w średniowieczu najpierw modlitwy i medytacje Anselma z Canterbury (+1109). Po nim także inni autorzy rozwijali te myśli. Obraz współcierpienia Maryi przybierał różne formy i postacie. Jednym z nich jest "dźwiganie krzyża". Obraz ten ukazuje w szczególny sposób aktywne współcierpienie (compassio) Maryi jako Towarzyszki drogi Jej Syna. W wielu cyklach obrazów pojawia się Ona w tym miejscu Pasji po raz pierwszy.W tej i w następujących scenach przygotowania do ukrzyżowania, przedstawione zostało Jej fizyczne cierpienie.
Książę Jean de Berry (1340-1416) zamówił kilka rękopisów, sześć z nich zachowało się (Brüsseler Stundenbuch, Les Tres Riches Heures du Duc de Berry, Les Tres Belles Heures de Notre-Dame, Turin-Mailänder Stundenbuch, Les Belles Heures du Duc de Berry, Les Petites Heures) i znajdują się obecnie w różnych bibliotekach na świecie: Brüssel, Paris, Chantilly, New York und Turin. Książę Berry zamówił modlitewnik Les Petites Heures (Bibliotheque nationale, Paris, Ms. lat. 18014) ok. 1372 roku, a ukończono go prawdopodobnie w latach 1385-1390. Kodeks ten składa się z 293 kart pergaminowych i został ozdobiony 119 miniaturami. W sumie pięciu artystów miało brać udział w jego wykończeniu artystycznym. Najpierw upoważniono wielkiego Jean'a Le Noir do wykonania prac. Stworzył on cykl pasyjny, obraz wprowadzający do psalmów pokutnych oraz sceny do oficjum Jana Chrzciciela. Każda karta została przez niego ozdobiona z wielką pieczołowitością w najmniejszym detalu. W ten sposób w tej wspaniałej księdze powstała prawdziwa "galeria obrazów", którą mistrz posłużył się do wizualnego podkreślenia pobożnych tekstów.
Nasz obraz (fol. 86v) pochodzi z cyklu pasyjnego tzw. "małego modlitewnika" i towarzyszy sekscie oficjum pasyjnego. Mianiatura ta ukazuje dźwiganie Krzyża przez Chrystusa. Pomoc Maryi podczas dźwigania krzyża jako motyw ikonograficzny rozwinął się we Francji w XIV wieku, w przeciwieństwie do włoskiego malarstwa książkowego z tego samego okresu, gdzie nie był w ogóle znany. Tutaj mistrz zrobił krok napród i pozwolił nieść krzyż jednej z kobiet. Ubrana jest ona w różowy płaszcz. Za nią można rozpoznać Matkę Jezusa, po jej niebieskim płaszczu. Do grupy kobiet należą jeszcze dwie lub trzy kobiety. "Inna" Maria chwyta krzyż jedną zakrytą ręką i drugą odkrytą. Na prawo od Jezusa widzimy mężczyznę z młotkiem na ramieniu. Jest to kowal, który miał przygotować gwoździe. Na innej miniaturze Jean'a Le Noir (Heures de Yolande de Flandre) występuje stara kobieta z trzema gwoździami, która jest prawdopodobnie żoną tego kowala. Wzorem Jean'a Purcella malarz przedstawił Chrystusa w tradycyjny sposób w niebieskim płaszczu w drodze na wzgórze Golgoty, zaznaczone poprzez skalne wzniesienie w prawym rogu obrazu (ten sam motyw pojawia się we wcześniejszych miniaturach Le Noir, przedstawiających niesienie krzyża: Heures de Jeanne de Navarre oraz Heures de Yolande de Flandre). Zbawiciel odwraca głowę w stronę Maryi i kobiet, tłoczących się za Nim.
Jezus spotyka na drodze swego cierpienia swoją Matkę. Tylko Ona w beznadziei Wielkiej Soboty zachowała wiarę w Zmartwychwstanie. Tylko Ona niosła nadzieję i wiarę w Zmartwychwstanie całego chrześcijaństwa między Wielkim Piątkiem a Niedzielą Zmartwychwstania. W średniowieczu pojawia się ten aspekt w mariale (od XIII wieku różne zbiory tekstów mariologicznych), które błędnie przypisywano Albertowi Wielkiemu: Najświętsza Dziewica została dopuszczona, do pomocy w zbawieniu...; bo Ona sama współcierpiała, gdy uczniowie uciekli. W mszale ze Strassburga (Missale Argentinense z 1520 r.) znajduje się formularz mszalny pod tytułem: Officium de compassione Beatae Mariae Virginis. Pierwsza oracja tej mszy podejmuje tę myśl i zawiera prośbę: Deus qui redemptionis nostre mysterium unigeniti tui passione: matrisque eius compassione tribuisti: fac nos quesumus eis ita devote gratias agere: ut inter adoptionis filios quos tibi in cruce pariter genuerunt numerari mereamur - Boże, Ty nam ukazałeś tajemnicę naszego odkupienia przez cierpienie Twojego Jednorodzonego Syna i współcierpienie Jego Matki. Prosimy Cię, powól okazać Ci wdzięczność za to, że dzięki Krzyżowi Twego Syna staliśmy się godni być Twoimi dziećmi.

 
 
Archiv - Archiwum
Counter
web design net-golum